Wednesday, 14 July 2021

तन्मयो माया प्रमाता।।

प्रत्यभिज्ञाहृदये 6.

-----------------------

चित्तमेव तु मायाप्रमातुः स्वरूपम्--इत्याह :

तन्मयो मायाप्रमाता  ।।६।।

देहप्राणपदं तावत् चित्तप्रधानमेव, शून्यभूमिरपि चित्तसंस्कारवत्येव, अन्यथा ततो व्युत्थितस्य स्वकर्तव्यानुधावनाभावः स्यात्,  -- इति चित्तमय एव मायीयः प्रमाता । अमुनैव आशयेन शिवसूत्रेषुवस्तुवृत्तानुसारेण 

'चैतन्यमात्मा' (१-१)

इत्यभिधाय, मायाप्रमातृलक्षणावसरे पुनः

'चित्तमात्मा' (३-३)

इत्युक्तम् ।।६।।

***

अस्यैव सम्यक् स्वरूपज्ञानात् यतो मुक्तिः, असम्यक् तु संसारः, ततः तिलश एतत्स्वरूपं निर्भङ्क्तुमाह 

स चैको द्विरूपस्त्रिमयश्चतुरात्मा सप्तपञ्चकस्वभावः ।।७।।

***

Tuesday, 13 July 2021

चितिरेव चेतनपदादवरूढा

 प्रत्यभिज्ञाहृदये 5.

--------------------------

चितिरेव चेतनपदादवरूढा चेत्यसंकोचिनी चित्तम् ।।५।।

न चित्तं नाम अन्यत् किंचित्, अपि तु सैव भगवती तत्  । तथा हि सा स्वं स्वरूपं गोपयित्वा यदा संकोचं गृह्णाति, तदा द्वयी गतिः, कदाचित् उल्लसितमपि संकोचं गुणीकृत्यं चित्प्राधान्येन स्फुरति, कदाचित् संकोच-प्रधानतया । चित्प्राधान्यपक्षे सहजे, प्रकाशमात्रप्रधानत्वे विज्ञान-कलता, प्रकाशपरामर्शप्रधानत्वे तु विद्याप्रमातृता । 

तत्रापि, 

क्रमेण संकोचस्य तनुतायाम्, ईश-सदाशिवानाश्रितरूपता । समाधिप्रयत्नोपार्जिते तु चित्प्रधानत्वे शुद्धाध्वप्रमातृता क्रमात्क्रमं प्रकर्षवती । संकोच-प्राधान्ये तु शून्यादि-प्रमातृता । एवमवस्थिते सति, 'चितिरेव' संकुचितग्राहक-रूपा 'चेतनपदात् अवरूढा' -- अर्थग्रहणोन्मुखी सती 'चेत्येन' -- नील-सुखादिना 'संकोचिनी उभयसंकोचसंकुचितैव चित्तम् । तथा च --

'स्वाङ्गरूपेषु भावेषु पत्युर्ज्ञानं क्रिया च या ।

मायातृतीये ते एव पशोः सत्त्वं रजस्तमः ।।'

इत्यादिना स्वातन्त्र्यात्मा चितिशक्तिरेव ज्ञानक्रिया-मायाशक्ति-रूपा पशुदशायां संकोचप्रकर्षात् सत्त्व-रजस्तमः स्वभाव-चितात्मतयास्फुरति, इति श्रीप्रत्यभिज्ञायामुक्तम् अत एव श्रीतत्त्वगर्भस्तोत्रे विकल्पदशायामपि तात्त्विकस्वरूपसद्भावात् तदनुसरणाभिप्रायेण उक्तम् --

'अत एव तु ये केचित्परमार्थानुसारिणः ।

तेषां तत्र स्वरूपस्य स्वज्योतिष्ट्वं न लुप्यते ।।'

इति ।।५।।

***

चित्तमेव तु मायाप्रमातुः स्वरूपम्--इत्याह 

तन्मयो मायाप्रमाता ।।६।।

(क्रमशः  follows in the next post.)

***



यथा च भगवान् विश्वशरीरः,

प्रत्यभिज्ञाहृदये - 3

--

यथा च भगवान् विश्वशरीरः, तथा 

चितिसंकोचात्मा चेतनोऽपि संकुचितविश्वमयः ।।४।।

श्रीपरमशिवः स्वात्मैक्येन स्थितं विश्वं सदाशिवाद्युतेन रूपेण अवभासयिषुः पूर्वं चिदैक्याख्यातिमयानाश्रितशिवपर्यायशून्याति-शून्यात्मतया प्रकाशाभेदेन प्रकाशमानतया स्फुरति, ततः चिद्रसा-श्यानतारूपाशेषतत्त्वभुवनभाव-तत्तत्प्रमात्राद्यात्मतयापि ब्रूते। यथा च एवं भगवान् विश्वशरीरः, तथा 'चितिसंकोचात्मा' संकुचितः चिद्रूप 'चेतना' ग्राहकोऽपि वटधानिकावत् संकुचिता-शेषविश्वरूपः।। तथा च सिद्धान्तवचनम् --

'विग्रहो विग्रही चैव सर्वविग्रहविग्रही।'

इति ।

त्रिशिरो-मतेऽपि

'सर्वदेवमयः कायस्तं चेदानीं शृणु प्रिये।

पृथिवी कठिनत्वेन द्रवत्वेऽम्भः प्रकीर्तितम्।'

इत्युपक्रम्य 

'त्रिशिरो भैरवः साक्षाद्व्याप्य विश्वं व्यवस्थितः ।।'

इत्यन्तेन ग्रन्थेन ग्राहकस्य संकुचितविश्वमयत्वमेव व्याहरति ।

अयं  च अत्राशयः  --

ग्राहकोऽपि अयं प्रकाशैकात्म्यैन उक्तागमयुक्त्या च विश्वशरीरशिवैकरूप एव, केवलं तन्मायाशक्त्या अनभिव्यक्त-स्वरूपत्वात् संकुचित इव आभाति, संकोचोऽपि विचार्यमाणः चिदैकात्म्यैन प्रथमानत्वात् चिन्मय एव,  अन्यथा तु न किंचित  । -- इति  सर्वो ग्राहको विश्वशरीरः शिवभट्टारक एव । 

तदुक्तं मयैव  --

'अख्यातिर्यदि न ख्याति ख्यातिरेवावशिष्यते। 

ख्याति चेत् ख्यातिरूपत्वात् ख्यातिरेवावशिष्यते ।।'

इति । अनेनैव आशयेन श्रीस्पन्दशास्त्रेषु 

'यस्मात्सर्वमयो जीवः...........।'

इत्युपक्रम्य 

'तेन शब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न यः शिवः ।।'

इत्यादिना शिवजीवयोरभेद एव उक्तः । 

एतत्तत्त्वपरिज्ञानमेव मुक्तिः, एतत्तत्त्वापरिज्ञानमेव च बन्धः, इति भविष्यति एव एतत् ।।४।।

ननु ग्राहकोऽयम् विकल्पमयः, विकल्पनं च चित्तहेतुकं,  सति च चित्ते,  कथमस्यशिवात्मकत्वम्?

-- इति शङ्कित्वा चित्तमेव निर्णेतुमाह --

चितिरेव चेतनपदारूढा चेत्यसंकोचिनी चित्तम् ।।५।।

क्रमशः प्रत्यभिज्ञाहृदये ...

***


Monday, 12 July 2021

अथ विश्वस्य स्वरूपं

प्रत्यभिज्ञाहृदये -- 2.

--------------------------

.... अथ विश्वस्य स्वरूपं विभागेन प्रतिपादयितुमाह --

तन्नाना अनुरूपग्राह्यग्राहकभेदात् ।।३।।

'तत्' विश्वं 'नाना' -- अनेकप्रकारम्  ।

कथं?

'अनुरूपाणां' -- परस्परौ चित्यावस्थितीनां 'ग्राह्याणां ग्राहकाणां' च 'भेदात्' -- वैचित्र्यात् । 

तथा च सदाशिवतत्त्वे अहन्ताच्छादित-अस्फुटेदन्तामयं यादृशं परापररूपं विश्वं ग्राह्यं, तादृगेव श्रीसदाशिवभट्टारकाधिष्ठितो मन्त्रमहेश्वराख्यः प्रमातृवर्गः परमेश्वरेच्छावकल्पिततथावस्थानः । 

ईश्वरतत्त्वे स्फुटेदन्ताहन्ता-सामानाधिकरण्यात्म यादृक् विश्वं ग्राह्यं, तथाविध एव ईश्वर-भट्टारकाधिष्ठितो मन्त्रेश्वरवर्गः । 

विद्यापदे श्रीमदनन्तभट्टारकाधिष्ठिता बहुशाखावान्तरभेदभिन्ना यथाभूता मन्त्राः प्रमातारः, तथाभूतमेव भेदैकसारं विश्वमपि प्रमेयम् । 

मायोर्ध्वे यादृशा विज्ञानाकलाः कर्तृताशून्यशुद्ध-बोधात्मानः, तादृगेव तदभेदसारं सकल-प्रलयात्मक-पूर्वावस्थापरिचितम् एषां प्रमेयम् । मायायां शून्यप्रमातृणां प्रलयकेवलिनां स्वोचितं प्रलीन-कल्पं प्रमेयम् । क्षितिपर्यन्तावस्थितानां तु सकलानां सर्वतो भिन्नानां परिमितानां तथाभूतमेव प्रमेयम् । तदुत्तीर्णशिवभट्टारकस्य प्रकाशैकवपुषः प्रकाशैकरूपा एव भावाः । श्रीमत्परमशिवस्य पुनः विश्वोत्तीर्ण-विश्वात्मक-परमानन्दमय-प्रकाशैकघनस्य एवंविधमेव शिविका धरण्यन्तम् अखिलम् अभेदेनैव स्फुरति,  न तु वस्तुतः अन्यत् किञ्चित् ग्राह्यं ग्राहकं वा, अपि तु श्रीपरमशिवभट्टारक एव इत्थ नानावैचित्र्य-सहस्रैः स्फुरति-इत्यभिहितप्रायम्।। ३।।

यथा च भगवान् विश्वशरीरः, तथा 

चितिसंकोचात्मा चेतनोऽपि संकुचितविश्वमयः।। ४।।

(क्रमशः,  follows in the next post) 

***


प्रत्यभिज्ञाहृदय

प्रत्यभिज्ञाहृदये - 1.
***
ग्रन्थः
-------
नमो मंगलमूर्तये । 
अथ प्रत्यभिज्ञाहृदयः ।।
नमः शिवाय सततं पञ्चकृत्यविधायिने । 
चिदानन्दघनस्वात्मपरमार्थावभासिने ।। १
शांकरोपनिषत्सारप्रत्यभिज्ञामहोदधेः ।
क्षेमेणोद्ध्रियतेसारः संसारविषशान्तये ।। २
इह ये सुकुमारमतयोऽकृततीक्ष्णतर्कशास्त्रपरिश्रमाः शक्तिपातोन्मिषित-पारमेश्वरसमावेशाभिलाषिणः कतिचित् भक्तिभाजः तेषाम् ईश्वरप्रत्यभिज्ञोपदेशतत्त्व मनाक् उन्मील्यते। तत्र स्वात्मदेवताया एव सर्वत्र कारणत्वं सुखोपायप्राप्यत्वं महाफलत्वं च अभिव्यङ्क्तुमाह :
चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः ।।१।।
'विश्वस्य' -सदाशिवादेः भूम्यन्तस्य 'सिद्धौ' -निष्पत्तौ, प्रकाशने, स्थित्यात्मनि, परप्रमातृविश्रान्त्यात्मनि च संहारे, पराशक्तिरूपा 'चितिः' भगवती 'स्वतन्त्रा' अनुत्तरविमर्शमयी शिवभट्टारिकाभिन्ना 'हेतुः' -कारणम् । अस्यां हि प्रसरन्त्यां जगत् उन्मिषति व्यवतिष्ठते च, निवृत्तप्रसरायां च निमिषति, -इति स्वानुभव एव अत्र साक्षी । अन्यस्य तु मायाप्रकृत्यादेः चित्प्रकाशभिन्नस्य अप्रकाशमानत्वेन असत्त्वात् न क्वचिदपि हेतुत्वम्, प्रकाशमानत्वे तु प्रकाशैकात्म्यात् प्रकाशरूपा चितिरेव हेतुः, न त्वसौ कश्चित् । अत एव देशकालाकारा एतत्सृष्टा एतदनु-प्राणिताश्च नैतत्स्वरूपं भेत्तुमलम्, -इति व्यापकनित्योदित-परिपूर्णरूपा इयम् इत्यर्थलभ्यमेव एतत् ।
ननु जगदपि चितो भिन्नो नैव किञ्चित्, अभेदे च कथं हेतुहेतुः-मद्भावः ? उच्यते । चिदेवभगवती स्वच्छस्वतन्त्ररूपा तत्तदनन्त-जगदात्मना स्फुरति, -इत्येतावत्परमार्थोऽयं कार्यकारणभावः यतश्च इयमेव प्रमातृ-प्रमाण-प्रमेयस्य सिद्धौ-प्रकाशने हेतुः, ततोऽस्याः स्वतन्त्रापरिच्छिन्नस्वप्रकाशरूपायाः सिद्धौ, अभिनवार्थप्रकाशनरूपं न प्रमाणवराकमुपयुक्तं उपपन्नं वा । तदुक्तं त्रिकसारे --
'स्वपदा स्वशिरश्छायां यद्वल्लङ्घुमीहते ।
पादोद्देशे शिरो न स्यात्तथेयं बैन्दवी कला ।।'
(बिन्दु > बैन्दवी) 
इति ।
यतश्च इयं विश्वस्य सिद्धौ पराद्वयसामरस्यापादनात्मनि च संहारे हेतुः, तत एव स्वतन्त्रा । प्रत्यभिज्ञातस्वातन्त्र्या सती, भोगमोक्ष-स्वरूपाणां विश्वसिद्धीनां हेतुः ।
-- इति आवृत्त्या व्याख्येयम् ।
अपि च 'विश्वं'-नील-सुख-देह-प्राणादि, -तस्य या 'सिद्धिः' -- प्रमाणोपारोहक्रमेण विमर्शमयप्रमात्रावेशः, सैव 'हेतुः' -- परिज्ञाने उपायो यस्याः । अनेन च सुखोपायत्वमुक्तम् । 
यदुक्तं श्रीविज्ञान-भट्टारके --
'ग्राह्यग्राहकसंवित्तिः सामान्या सर्वदेहिनाम् । 
योगिनां तु विशेषोऽयं संबन्धे सावधानता ।।'
इति ।
'चितिः' --इति एकवचनं देशकालाद्यनवच्छिन्नताम् अभिदधत् समस्तभेदवादानाम् अवास्तवतां व्यनक्ति। 'स्वतन्त्र' शब्दो ब्रह्म-वाद-वैलक्षण्यम् आचक्षाणः चितो माहेश्वर्यसारतां ब्रूते । 'विश्व' -- इत्यादिपदम् अशेषशक्तित्वं, सर्वकारणत्वं, सुखोपायत्वमुक्तम् च आह ।।१।।
ननु विश्वस्य यदि चितिः हेतुः, तत् अस्या उपादानाद्यपेक्षायां भेद-वादापरित्यागः स्यात् --इत्याशङ्क्य आह ।
स्वेच्छया स्वभित्तौ विश्वमुन्मीलयति  ।।२।।
'स्वेच्छया' न तु ब्रह्मादिवत् अन्येच्छया तथैव च, न तु उपादानाद्यपेक्षया, --एवं हि प्रागुक्त स्वातन्त्र्यहान्या चित्त्वमेव न घटेत् --'स्व भित्तौ', न तु अन्यत्र क्वापि, प्राक् निर्णीतं 'विश्वं' दर्पणे नगरवत् अभिन्नमपि भिन्नमिव 'उन्मील्यति' । 
उन्मीलनं च अवस्थितस्यैव प्रकटीकरणम् -- इत्यनेन जगतः प्रकाशैकात्म्यैन अवस्थानम् उक्तम् ।।२।।
(श्रीदक्षिणामूर्ति स्तोत्रम् -- 
विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्तर्गतं
पश्यन्नात्मनि बहिरिवोद्भूतं यथा निद्रया ।
यः साक्षात्कुरुते प्रबोधसमये स्वात्मानमेवाद्वयम् 
तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये।।)
***
"अथ विश्वस्य स्वरूपं विभागेन प्रतिपादयितुमाह ---"
(follows in the next post,  निरंतर....) 
---







 

Sunday, 11 July 2021

।। शास्त्र ।।

vinayvaidya
ब्लॉग में दो तीन दिन पहले एक पोस्ट लिखा था :
"The Scriptures".
उसका सन्दर्भ आदि शंकराचार्य विरचित विवेकचूडामणि के  इस श्लोक में पाया जा सकता है :
अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला। 
विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला।। ५९
तात्पर्य यह है कि यदि परम तत्त्व का साक्षात्कार नहीं हुआ है, तो (उसके लिए) शास्त्रों का अध्ययन करना निरर्थक है, और यदि परम तत्त्व का साक्षात्कार हो चुका है, तो फिर उसके बाद भी शास्त्रों का अध्ययन वृथा ही है। 
उपरोक्त पोस्ट में मैंने शास्त्रों के विभिन्न प्रकारों का वर्णन कुछ इस तरह से किया था :
1. Descriptive
2. Instructive 
3. Narrative
4. Cryptic 
5. Mystic
6. Historical
मैंने उसमें इनके अतिरिक्त दो और प्रकार
Philosophical, Literary 
भी लिखे थे ।
इसे हिन्दी में क्रमशः कुछ ऐसे कहा जा सकता है :
1. वर्णनात्मक
2. शिक्षात्मक
3. विवरणात्मक
4. जटिल
5. रहस्यात्मक / गूढ
6. ऐतिहासिक
तथा दार्शनिक एवं साहित्यिक। 
वर्णनात्मक और शिक्षात्मक दोनों के अन्तर्गत निगम एवं आगम आते हैं। इनमें किसी वस्तु या विषय की जानकारी दी जाती है।  वह विषय कर्मकाण्ड, ज्ञानकाण्ड या मीमांसा हो सकता है। कर्मकाण्ड के अन्तर्गत योग, कर्म, भक्ति आदि या पदार्थ-शास्त्र भी हो सकता है।
ज्ञानकाण्ड के अन्तर्गत सांख्य दर्शन आता है।
विवरणात्मक के अंतर्गत षट्दर्शन और तंत्र-सिद्धान्त आदि आते हैं। 
उस पोस्ट का प्रारंभ ही हमारे युग के एक सुप्रसिद्घ वक्ता के इस  उद्धरण : "The Description is not the Described."
से किया था।
वास्तव में यह वचन भी श्री शङ्कराचार्य के उस श्लोक की ही  प्रतिध्वनि है, जिसे अभी-अभी यहाँ उद्धृत कर चुका हूँ।
अपने उस अंग्रेजी ब्लॉग में, और इस ब्लॉग में भी काल-स्थान, गणित, विज्ञान तथा क्वान्टम सिद्धान्त आदि की मर्यादा के बारे में, लिख चुका हूँ।
इस पोस्ट से पहले जो पोस्ट "दो ध्रुव" लिखा, उसके दूसरे भाग  में श्वेताश्वतरोपनिषद् के छठे अध्याय का सन्दर्भ देने से अपने आप को नहीं रोक सका।
जैसा कि इस अध्याय के प्रथम श्लोक में कहा गया है :
स्वभावमेके कवयो वदन्ति 
कालं तथान्ये परिमुह्यमानाः ।
से स्पष्ट है कि जिस "काल" की माप-जोख भौतिक-विज्ञान के   
शास्त्रज्ञ करते हैं, वह वही काल है जिसे गीता में :
"कालः कलयतामहम्।"
(अध्याय १०)
के माध्यम से भगवान् श्रीकृष्ण ने कहा है, और इसी गीताशास्त्र में भगवान् श्रीकृष्ण ने ही यह भी कहा है :
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः। 
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ।।१६
(अध्याय ४)
शिवाथर्वशीर्षम् में काल का वर्णन इस रूप में किया जाता है :
"अक्षरात्संजायते कालो कालाद् व्यापकः उच्यते व्यापको हि भगवान्रुद्रो भोगायमानो... 
यदा शेते रुद्रो संहरति प्रजाः।।
इस प्रकार सृष्टि और प्रलय का तात्पर्य निर्माण और विनाश नहीं, बल्कि जगत का अव्यक्त से व्यक्त रूप में प्रकट होना, और पुनः व्यक्त से अव्यक्त में विलीन होना मात्र है। 
सभी दृष्टियों से काल-स्थान की स्वतंत्र सत्ता है ही नहीं, काल तो  केवल कलनात्मक, अनुमानपरक है।
vinayvaidya  ब्लॉग में ही  Quantum शीर्षक पोस्ट में यही स्पष्ट किया है, कि विचार ही Quantum-movement  है,  और ऐसा क्यों है,  इस विषय में आज के भौतिकीविदों के तमाम काल्पनिक संदेहों का निवारण भी कर दिया है, जहाँ आप  David Bohm, Heisenberg, Schrodinger आदि का उल्लेख देख सकते हैं।
तात्पर्य  यह कि आज के विज्ञान का प्रारंभ ही मूलतः गलत अवधारणाओं से हुआ है, और इसी प्रकार 
Philosophy, Psychology, Medical Science, Religion, Linguistics,  Philology,  Literature, Art, Music आदि का भी। 
इसका अर्थ यह नहीं कि वह संपूर्णतः ही गलत है,  इसका अर्थ केवल इतना है कि उनके प्रारंभ में ही कोई न कोई त्रुटि है। 
जहाँ तक तकनीक (तक्ष / तज्ञ) / technique का प्रश्न है, वह अवश्य ही युक्तिसंगत है।
इसके मूल में भी यही कारण है, कि अब्राहमिक रिलीजन (न कि धर्म) के तीनों मत (cults) सनातन-धर्म-विरोधी हैं। उनकी यह द्वेष-बुद्धि ही उनकी उन्नति में बाधक है, इस सच्चाई को देख न पाने से ही वे अपने ही जाल में फँस हुए हैं। सनातन-धर्म इसके विपरीत धर्म को प्राणिमात्र की शरण और स्वभाव मानते हुए किसी से भी द्वेष नहीं करता -"मा विद्विषावहै।"  से ही तो उसके दर्शन का आरंभ होता है और वह इस प्रकार से सहिष्णुतापूर्वक प्रत्येक को आश्रय प्रदान करता है ।
किस भाषा से किस भाषा की उत्पत्ति हुई इस विषय में वे सतत अनुसंधान करते दिखाई देते हैं और यह स्थापित करने की चेष्टा करता हैं, कि संस्कृत एवं लैटिन दोनों भाषाओं का उद्भव किसी तीसरी प्राचीन भाषा से हुआ है। ऐसे ही एक 'भाषाविद' ने तो उस भाषा का प्रारूप भी बना डाला है, ताकि इस मत की पुष्टि हो सके। 
वे देवी अथर्वशीर्ष का उल्लेख भी नहीं करना चाहते जो भाषाओं के उद्गम के बारे में कहता है! 
धर्म के लिए उसका अंग्रेजी अनुवाद 'रिलीजन'  शब्द से करते हुए इस तथ्य को कूड़े में डाल दिया गया, कि धर्म संप्रदाय या मत नहीं उससे भिन्न कोई आत्यंतिक तत्व है। 
इस प्रकार हिन्दू, मुस्लिम, सिख, जैन, बौद्ध, ईसाई, कैथोलिक, पारसी, यहूदी, आदि cults / sects को धर्म कहकर केवल भ्रान्ति ही फैलाई जा रही है। 
यह क्रम अभी भी निरंतर चल रहा है। 
धर्म या सनातन-धर्म में अपने स्वाभाविक धर्म का अनुष्ठान करने को ही सर्वाधिक महत्वपूर्ण माना गया है, इसके लिए आवश्यक है कि हर मनुष्य 'अपना धर्म क्या है?' इसकी खोज खुद ही करे, -न कि परंपरा से प्राप्त संप्रदाय-मत (cult / sect / religion) को धर्म कह कर एक दूसरे को भय या प्रलोभन के माध्यम से प्रभावित करते हुए अपने संप्रदाय में मतान्तरित करे। 
गीता में यही कहा गया है :
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः।। ३५
(अध्याय ३)
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।। ४७
(अध्याय १८)
पुनः गीता में ही वर्णाश्रम धर्म को ही धर्म कहा है, जिसका सृजन स्वयं परमेश्वर ने ही किया है :
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः।
तस्य कर्तारमपि मां विद्धि विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ।। १३
(अध्याय ४)
इस दृष्टि से भी यही प्रमाणित होता है, कि सनातन-धर्म भी  एकेश्वरवादी है। नास्तिकों और अब्राहमिक मत को माननेवालों ने  एकेश्वरवाद के लिए mono-theism शब्द चुना और इस तथ्य को हमारी दृष्टि से ओझल कर दिया कि सनातन-धर्म के वेद एवं अन्य ग्रन्थ बहुदेववाद (polytheism) के ही सन्दर्भ में उनके और जगत के एक ही स्वामी ईश्वर को एकमेव परम सत्ता  मानते हैं ।
इसी एकमेव परम सत्ता 'ईश्वर' के उपाधि के अनुसार देवता रूपी असंख्य भेद हैं ।
वही ईश्वर कर्ता की तरह, प्रकृति के गुण-कर्मों के आधार पर सभी का के जीवन का विधाता है। गुण-कर्मों के ही कारण हर मनुष्य की प्रकृति और इसलिए उसका वर्ण भी दूसरे मनुष्यों से भिन्न होता है। 
इस प्रकार सभी मनुष्य मूलतः इन्हीं चार वर्णों में उत्पन्न होते हैं।
और मनुष्य जाने-अनजाने भी अपनी इसी प्रकृति से प्रेरित हो कर कर्म करता है। किन्तु इसे ही वह सचेत होकर सतर्कता से करे तो यह उसका स्वधर्म हो जाता है। इसे जानने के लिए मनुष्य में जिज्ञासा होना चाहिए। शास्त्र तो जिज्ञासुओं के लिए ही उपयोगी होते हैं। जिज्ञासु नित्य-अनित्य के चिंतन से विवेक प्राप्त करते हैं और विवेक से ही वैराग्यवान तथा मुमुक्षु।
यही आध्यात्मिक उत्थान का क्रम है। इस क्रम को न जानने पर शास्त्र निरर्थक हैं, और इस क्रम के पूर्ण हो जाने पर,  परमात्मा की प्राप्ति हो जाने पर भी शास्त्र व्यर्थ ही होते हैं। 
इसलिए तत्व को जानने पर भी शास्त्र का और कोई उपयोग नहीं होता तथा तत्व को न जानने पर भी।
इसलिए पहले तो यह जानना बहुत आवश्यक है कि धर्म, अर्थात् मेरा धर्म क्या है! और तब मेरा आभासी धर्म तथा वास्तविक धर्म क्या है, इसे भी जानना उससे भी अधिक आवश्यक है। 
***










संयोगवश

।। ज्ञानबलक्रिया च तत्सांख्ययोगाधिगम्यम् ।।

"भक्तिदर्शनम्" पोस्ट शेयर करने के बाद सोच रहा था कि सूत्रों का यथासंभव भावार्थ लिखूँ। किन्तु सुबह 03:49 पर नींद खुली तो "दो ध्रुव" कविता के शब्द मन में उमड़ रहे थे। 

उसे पूरा किया और उसके संदर्भ के लिए मेरा प्रिय वाक्य :

"य एषः सुप्तेषु जागर्ति।।"

कहाँ है, -इसे खोज रहा था।  पर नहीं मिला।  किन्तु एकाएक श्वेताश्वतरोपनिषद् के छठे अध्याय के एक श्लोक पर दृष्टि पड़ी तो पूरा अध्याय ही छाप दिया!

वैसे खुशी ही हुई।  तय नहीं कर पा रहा था कि उसमें से कौन सा श्लोक अधिक महत्वपूर्ण है और कौन सा कम! 

भक्ति-सूत्र फिर कभी! 

अभी तो इसी के रसास्वादन में निमग्न हूँ!

***

Saturday, 10 July 2021

दो ध्रुव! (कविता)

कविता : 11-07-2021

---------------©-------------

मैं और मन,

-एक,

देह और जग,

दूसरा!

मैं नहीं, 

तो मन नहीं!

मन नहीं, 

तो मैं नहीं,

देह नहीं, 

तो जग नहीं!

जग नहीं,

तो देह नहीं!

तो मन, -मैं ही! 

और मैं, -मन ही!

तो देह, -जग ही, 

और जग, -देह ही! 

फिर भी,

मैं, या मन,

सुषुप्त, स्वप्न,

या जाग्रत!

तो भी, 

देह, या जग,

सुषुप्ति, स्वप्न,

या जागृति!

कोई है, 

जो अछूता, 

जिसमें सब,

जो मैं, मन,

जो देह, जग, 

जो सुषुप्ति, 

जो स्वप्न,

जो जागृति!

जो सुषुप्त,

जो स्वप्न,

जो जागृत! 

सबमें परंतु,

सबसे विलक्षण!

***

सन्दर्भ :

--

श्वेताश्वतरोपनिषद् 

षष्ठ अध्याय

शान्तिपाठ

ॐ सह नाववतु।  सह नौ भुनक्तु।  सह वीर्यं करवावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु।  मा विद्विषावहै।। 

ॐ शान्तिः!  शान्तिः !! शान्तिः !!!

***

स्वभावमेके कवयो वदन्ति

कालं तथान्ये परिमुह्यमानः। 

देवस्यैष महिमा तु लोके

येनेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रम्।। १

येनावृतं नित्यमिदं हि सर्वं

ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः। 

तेनेशितं कर्म विवर्तते ह

पृथ्व्यप्तेजोऽनिलखानि चिन्त्यम् ।। २

तत्कर्म कृत्वा विनिवर्त्य भूय-

स्तत्त्वस्य तत्त्वेन समेत्य योगम्।

एकेन द्वाभ्यां त्रिभिरष्टिभिर्वा 

कालेन चैवात्मगुणैश्च सूक्ष्मैः ।। ३

आरभ्य कर्माणि गुणान्वितानि

भावांश्च सर्वान् विनियोजयेद् यः ।

तेषामभावे कृतकर्मनाशः  

कर्मक्षये याति स तत्त्वतोऽन्यः ।। ४

आदिः स संयोगनिमित्तहेतुः

परस्त्रिकालादकलोऽपि दृष्टः। 

तं विश्वरूपं भवभूतमीड्यं

देवं स्वचित्तस्थमुपास्य पूर्वम्।। ५

स वृक्षकालाकृतिभिः परोऽन्यो

यस्मात् प्रपञ्चः परिवर्ततेऽयम् ।

धर्मावहं पापनुदं भगेशं

ज्ञात्वात्मस्थममृतं विश्वधाम ।। ६

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं 

तं देवतानां परमं च दैवतम्। 

पतिं पतीनां  परमं परस्ताद् 

विदाम देवं भुवनेशमीड्यम्।। ७

न तस्य कार्यं करणं च विद्यते 

न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते। 

परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते

स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च।। ८

न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके

न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम्। 

स कारणं करणाधिपाधिपो

न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः।। ९

यस्तन्तुनाभः इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभावतो देव एकः स्वभावृणोत्। स नो दधाद्ब्रह्माप्ययम् ।।१०

एको देवः सर्वभूतेषु गूढः

सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। 

कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः

साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ।। ११

एको वशी निष्क्रियाणां बहूना-

मेकं बीजं बहुधा यः करोति। 

तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरा-

स्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्।। १२

नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना-

मेको बहूनां यो विदधाति कामान्। 

तत्कारणं सांख्ययोगाधिगम्यं

ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः।। १३

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं

नेमि विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।

तमेव भान्तमनुभान्ति सर्वं

तस्य भासा सर्वमिदं विभाति।। १४

एको ह्ँसो भुवनस्यास्य मध्ये

स एवाग्निः सलिल संनिविष्टः। 

तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति

नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ।। १५

स विश्वकृद् विश्वविदात्मयोनि-

र्ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद् यः। 

प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः

स्ँसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः।। १६

स तन्मयो ह्यमृत ईशसंस्थो

ज्ञः  सर्वगो भुवनस्यास्य गोप्ता। 

य ईशे अस्य जगतो नित्यमेव

नान्यः हेतुर्विद्यत ईशनाय।। १७

यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं

यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै। 

त्ँ ह देवात्मबुद्धिप्रकाशं

मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये ।।१८

निष्कलं निष्क्रिय्ँ शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम्। 

अमृतस्य पर्ँ सेतुं दग्धेन्धमिवानलम्।। १९

यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः। 

तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ।। २०

तपःप्रभावाद् देवप्रसादाच्च ब्रह्म

ह श्वेताश्वतरोऽथ विद्वान्। 

अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं

प्रोवाच सम्यगृषिसङ्घजुष्टम्।। २१

वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पे प्रचोदितम्। 

नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः।। २२

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। 

तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः। 

                              प्रकाशन्ते महात्मनः।। २३

।। षष्ठ अध्याय समाप्त।।

।। कृष्णयजुर्वेदीय श्वेताश्वतरोपनिषद् समाप्त।। 

शान्तिपाठ 

ॐ सह नाववतु। सह नौ भुनक्तु। सह वीर्यं करवावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै।। 

ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!

***




 



Tuesday, 6 July 2021

।।भक्तिदर्शनम्।।

पूज्यपाद महर्षि शाण्डिल्य कृत

।।भक्तिदर्शनम्।।

~~ सरलीकृत ~~

मङ्लाचरणम् 

------------------

अजन्मानोलोकाः किमवयववन्तोऽपि जगता-

मधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति। 

अनीशो वा कुर्याद् भुवनजनने कः परिकरो 

यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे।। ६

त्रयी साङ्ख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति 

प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च।

रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिलनानापथजुषां 

नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव।। ७

मनः प्रत्यक्चित्ते सविधमवधायात्तमरुतः 

प्रहृष्यद्रोमाणः प्रमदसलिलोत्सङ्गितदृशः।

यदालोक्याह्लादं ह्रद इव निमज्यामृतमये 

दधत्यन्तस्तत्त्वं किमपि यमिनस्तत् किल भवान्।। २५

त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवह-

स्त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च।

परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता बिभ्रतु गिरं 

न विद्मस्तत्तत्वं वयमिह तु यत्त्वं न भवसि।। २६

त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरा-

नकाराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत् तीर्णविकृति।

तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धामणुभिः 

समस्तं व्यस्तं त्वं शरणद गृणात्योमिति पदम्।। २७

नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमो

नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः। 

नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमः

नमः सर्वस्मै ते तदिदमिति शर्वाय च नमः।। २९

बहुलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमः

प्रबलतमसे तत्संहारे हराय नमो नमः।

जनसुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमो नमः

प्रमहसि मदे निस्त्रैगुण्ये शिवाय नमो नमः।। ३०

***

भूमिका :

देवर्षि नारदजी ने श्री महाविष्णु से पूछा,  

प्रभो!  सत्य कहो आप तो सर्वव्यापक ही हैं, परन्तु विशेष करके किस स्थान में रहते हो? 

ऐसा नारदजी के प्रश्न करने पर श्री विष्णुजी ने कहा :

"नाहं तिष्ठामि वैकुण्ठे योगिनां हृदयेऽपि च। 

मद्भक्ता यत्र गायन्ति तत्र तिष्ठामि नारद।।"

श्री महाविष्णु बोले :

मैं जैसा भक्त के हृदय में प्रीति से रहता हूँ वैसा योगियों के हृदय में वा वैकुण्ठ में भी नहीं रहता। 

अर्थात् ईश्वर की प्राप्ति के विषय में सबसे श्रेष्ठ भक्ति ही है। 

भक्ति करने से साधारण अज्ञ-जन भी ईश्वर के पद को प्राप्त हो गये। अतः ईश्वरप्राप्ति के लिए यह महर्षि शाण्डिल्य प्रणीत ग्रन्थ "भक्तिदर्शनम्" जिज्ञासु भक्तों के लिए परम सुगम उपाय है। 

(सौजन्य : खेमराज श्रीकृष्णदास --"श्रीवेंकटेश्वर" प्रेस)

संवत् १९७९ में प्रकाशित स्वामी ज्ञानानन्द जी कृत ग्रन्थ के भाषा भाष्य से। 

***

प्रथमोऽध्यायः --

प्रथमाह्निकः :

ॐ अथातो भक्ति जिज्ञासा।। १

ॐ अथ अतः भक्ति-जिज्ञासा (क्रियते) ।।

सा परानुरक्तिरीश्वरे।। २

सा परा-अनुरक्तिः ईश्वरे।।

तत्संस्थस्यामृतत्वोपदेशात्।। ३

तत्-संस्थस्य-अमृतत्व-उपदेशात् ।।

ज्ञानमितिचेन्नद्विषतोऽपिज्ञानस्यतदसंस्थितेः ।। ४

ज्ञानं इति चेत्, -न, द्विषतः अपि ज्ञानस्य तत्-असंस्थिते।। 

तयोपक्षयाच्च।। ५

तया उपक्षयात् च।। 

द्वेषप्रतिपक्षभावाद्रसशब्दाच्च रसः।। ६

द्वेष-प्रतिपक्ष-भावात्-रस-शब्दात्-च रसः।। 

न क्रियाकृत्यमनपेक्षणाज्ज्ञानवत्।। ७

न क्रिया-कृत्यं-अनपेक्षणात्-ज्ञानवत् ।।

अत एव फलानन्त्यम् ।। ८

अतः एव फल-आनन्त्यम् ।।

तद्वतःप्रपत्तिशब्दाच्च नज्ञानमितरप्रपत्तिवत्।। ९

तत्-वतः प्रपत्तिशब्दात् च न ज्ञानं इतर-प्रपत्तिवत्।।

सा मुख्येतरापेक्षितत्वात् ।।१०

सा मुख्या-इतरा अपेक्षितत्वात्।। 

प्रकरणाच्च।। ११

प्रकरणात् च।। 

दर्शनफलमितिचेन्न तेनव्यवधानात्।। १२

दर्शनफलं इति चेत् न, तेन व्यवधानात्।। 

दृष्टत्वाच्च।। १३

दृष्टत्वात् च।। 

अत एव तदभावाद्बल्लवीनाम्।। १४

अतः एव तत् अभावात् बल्लवीनाम्।। 

भक्त्या जानातीतिचेन्नभिज्ञप्तया साहाय्यात्।। १५

भक्त्या जानाति इति चेत् न, अभिज्ञप्तया साहाय्यात् ।।

प्रागुक्तं च।। १६

एतेन विकल्पोऽपि प्रत्युक्तः।। १७

एतेन विकल्पः अपि प्रत्युक्तः।। 

देवभक्तिरितरस्मिन् साहचर्यात्।। १८

देवभक्तिः इतरस्मिन् साहचर्यात्।। 

योगस्तूभयार्थमपेक्षणात्प्रयाजवत्।। १९

योगः तु उभय-अर्थंं-अपेक्षणात्-प्रयाजवत् ।।

गौण्या तु समाधिसिद्धिः।। २०

गौण्या तु समाधि-सिद्धिः।।

हेया रागत्वादितिचेन्नोत्तमास्पदत्वात् सङ्गवत्।। २१

हेया रागत्वात् इति चेत् न, उत्तमा आस्पदत्वात् सङ्वत्।। 

तदेवकर्म्मिज्ञानियोगिभ्य आधिक्यशब्दात्।। २२

प्रश्ननिरूपणाभ्यामाधिक्यसिद्धेः।। २३

प्रश्न-निरूपणाभ्यां आधिक्य-सिद्धेः ।।

नैव श्रद्धा तु साधारण्यात्।। २४

न एव श्रद्धा तु साधारण्यात्।। 

तस्यांं तत्वेचानवस्थानात्।। २५

तस्यां तत्वे च अनवस्थानात्।। 

(अनवस्था-दोष :

शंका : जैसे संसार को किसी (सृष्टिकर्त्ता) ने तो बनाया होगा!

समाधान : 

यदि ऐसा हो तो प्रश्न उठता है कि फिर उस सृष्टिकर्त्ता को भी किसी न किसी ने बनाया होगा। इसे ही तर्कशास्त्र में --

"अनवस्था-दोष"

कहा जाता है। 

इसलिए सृष्टि का अर्थ निर्माण नहीं, प्रकृति (जीव तथा जगत्) का अव्यक्त से व्यक्त रूप ग्रहण करना और पुनः व्यक्त से अव्यक्त में लौट जाना है।)

बुद्धिहेतुप्रवृत्तिराविशुद्धेरवघातवत्।। २७

बुद्धि-हेतु-प्रवृत्तिः आविशुद्धेः अवघातवत्।। 

तदङ्गानाञ्च।। २८

तत्-अङ्गानां च।। 

तामैश्वर्य्यपदां काश्यपःपरत्वात्।। २९

तां ऐश्वर्य्यपदां काश्यपः-परत्वात् ।।

आत्मैकपरां बादरायणः।। ३०

आत्म-एक-परां बादरायणः।। 

उभयपरां शाण्डिल्यः शब्दोपपत्तिभ्याम्।। ३१

उभयपरां शाण्डिल्यः शब्द-उपपत्तिभ्याम् ।।

वैषम्यादऽसिद्धमितिचेन्नाभिज्ञानवदवैशिष्ट्यात्।। ३२

वैषम्यात् असिद्धं इति चेत्,  -न, अभिज्ञानवत् अवैशिष्ट्यात् ।।

न च क्लिष्टः परस्मादनन्तरं विशेषात्।। ३३

न च क्लिष्टः परस्मात् अनन्तरं विशेषात्।। 

ऐश्वर्य्ये तथेति चेन्न स्वाभाव्यात्।। ३४

ऐश्वर्य्ये तथा इति चेत्, -न, स्वाभाव्यात्।।

अप्रतिषिद्धं परैश्वर्य्यं तद्भावाच्च नैवमितरेषाम्।। ३५

अप्रतिषिद्धं पर-ऐश्वर्य्यं तत्-भावात् च न-एवं इतरेषाम्।। 

सर्वानृते किमितिचेन्नैवं बुद्ध्यानन्त्यात्।। ३६

सर्वान् ऋते किं इति चेत्, -न एवं, बुद्धि-आनन्त्यात् ।।

प्रकृत्यन्तरालादवैकार्यं चित्सत्त्वेनानुवर्तमानत्वात्।। ३७

प्रकृति-अन्तरालात् अ-वैकार्यं चित्-सत्त्वेन-अनुवर्तमानत्वात् ।।

तत्प्रतिष्ठागृहपीठवत्।। ३८

तत्-प्रतिष्ठा गृहपीठवत्।।

मिथोपेक्षणादुभयम्।। ३९

मिथा-उपेक्षणात् उभयम् ।।

(मिथोऽपेक्षणात् उभयम्?)

चैत्याचितोर्नत्रितीयम्।। ४०

चैत्य-अचितोः न त्रितीयम्।। 

(तृतीयम्?)

युक्तौ च सम्परायात्।। ४१

युक्तौ च सम्परायात्।। 

शक्तित्वान्नानृतं वेद्यम्।। ४२

शक्तित्वात्, -न अनृतं वेद्यम्।।

तत्परिशुद्धिश्च गम्यालोकवल्लिङ्गेभ्यः।। ४३

तत्-परिशुद्धिः च गम्या लोकवत् लिङ्गेभ्यः ।।

सम्मान बहुमान प्रीति विरहेतर विचिकित्सा महिमख्याति तदर्थ प्राण स्थान तदीयता सर्व तद्भावा प्रातिकूल्यादीनि स्मरणेभ्यो बाहुल्यात्।। ४४

सम्मान बहुमान प्रीति विरहा-इतर विचिकित्सा महिमा-ख्यातिः तदर्थः प्राणः स्थानः तदीयता सर्व तत्-भावा प्रातिकूल्य आदीनि च स्मरणेभ्यः बाहुल्यात्।।

द्वेषादयस्तु नैवम् ।। ४५

द्वेष-आदयः तु न एवम्।। 

तद्वाक्यशेषात् प्रादुर्भावेष्वपि सा।। ४६

तत् वाक्यशेषात् प्रादुर्भावेषु अपि सा।। 

जन्मकर्म्मविदश्चाजन्मशब्दात् ।। ४७

जन्मकर्म्मविदः च अजन्म-शब्दात् ।।

तच्च दिव्यं स्वशक्तिमात्रोद्भवात् ।। ४८

तत् च दिव्यं स्वशक्तिमात्र-उद्भवात् ।

मुख्यं तस्य हि कारुण्यम्।। ४९

मुख्यं तस्य हि कारुण्यम्।। 

प्राणित्वान्न विभूतिषु।। ५०

प्राणित्वात्, -न विभूतिषु।।

द्यूतराजसेवयोः प्रतिषेधात्।। ५१

द्यूत-राजसेवयोः प्रतिषेधात्।। 

वासुदेवे प्रीतिचेन्न आकारमात्रत्वात्।। ५२

वासुदेवे प्रीति चेत्, -न आकारमात्रत्वात्।।

प्रत्यभिज्ञानाच्च।। ५३

प्रत्यभिज्ञानात् च।। 

वृष्णिषु श्रेष्ठत्वमेतत् ।। ५४

वृष्णिषु श्रेष्ठत्वं एतत्।। 

एवं प्रसिद्धेषु ।।५५

एवं प्रसिद्धेषु।। 

भक्त्या भजनोपसंहाराद्गौण्यापरायैतद्धेतुत्वात्।। ५६

भक्त्या भजन-उपसंहारात् गौण्या परायै तत्-हेतुत्वात्।।

रागार्थे प्रकीर्तिसाहचर्य्याच्चेततरेषाम् ।।५७

राग-अर्थे प्रकीर्ति-साहचर्य्यात् च इतरेषाम्।। 

अन्तराले तु शेषाः स्युरुपास्यादौ च काण्डत्वात्।। ५८

अन्तराले तु शेषाः स्युः उपास्य आदौ च काण्डत्वात्।।

ताभ्यः पावित्र्यमुपक्रमात् ।। ५९

ताभ्यः पावित्र्यं उपक्रमात् ।।

तासु प्रधानयोगात् फलाऽऽधिक्यमेके ।। ६०

तासु प्रधानयोगात् फल आधिक्यं एके ।।

नाम्नेति जैमिनिः सम्भवात्।। ६१

नाम्ना इति जैमिनिः सम्भवात्।। 

अत्राङ्गप्रयोगानां यथाकालसंभवो गृहादिवत्।। ६२

अत्र अङ्गप्रयोगानां यथाकालसंभवः गृह आदिवत्।। 

ईश्वरतुष्टैरेकोऽपिबली ।।६३

ईश्वरतुष्टैः एकः अपि बली।। 

अबन्धोऽपर्णस्य मुखम्।। ६४

अबन्धः अपर्णस्य मुखम्।। 

(जब किसी वृक्ष में पर्ण अर्थात् अंकुर आना बन्द हो जाता है। यहाँ अपर्ण का अर्थ अर्पण किया गया है, जो पर्याय से उचित ही है।) 

ध्याननियमास्तु दृष्टसौकर्यात्।। ६५

ध्यान-नियमाः तु दृष्ट-सौकर्यात्।। 

तद्यजिः पूजायामितरेषां नैवम्।। ६६

तत्-यजिः पूजायां इतरेषां, -न एवम्।।

पादोदकं तु पाद्यमव्याप्ते।। ६७

पादोदकं तु पाद्यं अव्याप्ते।। 

स्वयमर्पितं ग्राह्यमविशेषात्।। ६८

स्वयं अर्पितं ग्राह्यं अविशेषात्।। 

निमित्तगुणानपेक्षणादपराधेषु व्यवस्था।। ६९

निमित्त-गुणान्-अपेक्षणात् अपराधेषु व्यवस्था।। 

पत्रादेर्दानमन्यथा हि वैशिष्ट्यम् ।। ७०

पत्र-आदेः दानं अन्यथा हि वैशिष्ट्यम् ।।

सुकृतत्वात्परहेतुश्च भावाश्च क्रियासु श्रेयस्य।। ७१

सुकृतत्वात् पर-हेतुः च भावाः च क्रियासु श्रेयस्य।। 

गौणं त्रैविध्यमितरेण स्तुत्यर्थत्वात् साहचर्यम्।। ७२

गौणं त्रैविध्यं अन्तरेण स्तुति-अर्थत्वात् साहचर्यम्।। 

बहिरन्तरस्थमुभयमवेष्टि सर्ववत्।। ७३

बहिः अन्तरस्थं उभयं अवेष्टि सर्ववत्।। 

(अव इष्टि) 

भूयसामननुष्ठितिरितिचेदाप्रयाणमुपसंहारान्महत्स्वपि।। ७४

भूयसां अननुष्ठितिः इति चेत् आप्रयाणं उपसंहारात् महत्सु अपि।।

स्मृतिकीर्त्योः कथादेश्चार्तौ प्रायश्चित्तभावात्।। ७५

स्मृतिकीर्त्योः कथा-आदेः च आर्तौ प्रायश्चित्तभावात्।। 

लघ्वपि भक्ताधिकारे महत्क्षेपकमपरसर्वहानात्।। ७६

लघु अपि भक्त-अधिकारे महत्-क्षेपकं अपर-सर्वहानात्।।

तत्स्थानत्वादनन्यधर्मः खले वालीवत्।। ७७

तत्-स्थानत्वात् अनन्यधर्मः खले वालीवत्।।

अनिन्द्ययोन्यधिक्रियतेपारम्पर्यात्सामान्यवत् ।। ७८

आनिन्द्ययोनि-अधिक्रियते पारम्पर्यात् सामान्यवत्।। 

अतोह्यपक्वभावानामपितल्लोके।। ७९

अतः हि अपक्वभावानां अपि तत् लोके।। 

क्रमैकगत्युपपत्तेस्तु ।। ८०

क्रम-एकगत्या उपपत्तेः तु।। 

उत्क्रान्तिस्मृतिवाक्यशेषात् ।। ८१

उत्क्रान्ति-स्मृति-वाक्यशेषात्।।

महापातकिनां तु आर्तौ ।।८२

महापातकिनां तु आर्तौ।। 

सैकान्तभावोगीतार्थप्रत्यभिज्ञानात्।। ८३

सः एकान्तभावः गीता-अर्थ-प्रत्यभिज्ञानात् ।।

परां कृत्वैव सर्वेषां तथा ह्याह ।। ८४

परां कृत्वा एव सर्वेषां  तथा हि आह।। 

भजनीयेनाद्वितीयमिदंकृत्स्नस्यतत्स्वरूपत्वात् ।। ८५

भजनीयेन अद्वितीयं इदं कृत्स्नस्य तत्-स्वरूपत्वात् ।।

तच्छक्तिर्माया जडसामान्यात्।। ८६

तत्-शक्तिः माया जडसामान्यात्।। 

व्यापकत्वाद्व्यापकानाम् ।। ८७

व्यापकत्वात् व्यापकानाम्।। 

नप्राणिबुद्धिभ्योऽसंभवात् ।। ८८

न प्राणिबुद्धिभ्यः असंभवात्।। 

निर्मायोच्चावचं श्रुतीश्चनिर्मिमीते पितृवत् ।। ८९

निर्माय उच्चावचं श्रुतिः च निर्मिमीते पितृवत्।। 

(उच्चावचं?) 

मिश्रोपदेशान्नेति चेन्न स्वल्पत्वात्।। ९०

मिश्र-उपदेशात् न इति चेत्, -न स्वल्पत्वात्।।

फलमस्मात्बादरायणो दृष्टत्वात्।। ९१

फलं अस्मात् बादरायणः दृष्टत्वात्।। 

व्युत्क्रमादप्ययस्तथादृष्टम्।। ९२

व्युत्क्रमात् अप्ययः तथा दृष्टम्।। 

तदैक्यंनानात्वैकत्वमुपाधियोगहानादादित्यवत्।। ९३

तत् ऐक्यं नानात्व एकत्वं उपाधियोग-हानात् आदित्यवत्।। 

पृथगिति चेन्नापरेणासंबन्धात्प्रकाशानाम्।। ९४

पृथक् इति चेत्, - न, अपरेण असम्बन्धात् प्रकाशानाम्।।

नविकारिणस्तुकारणविकारात् ।।९५

न विकारिणः तु कारणविकारात्।। 

अनन्यभक्त्या तद्बुद्धिर्बुद्धिलयादत्यन्तम् ।।९६

अनन्यभक्त्या तत् बुद्धिः बुद्धिलयात् अत्यन्तम् ।।

आयुश्चिरमितरेषां तु हानिरनास्पदत्वात् ।। ९७

आयुः चिरं इतरेषां तु हानिः अनास्पदत्वात्।। 

संसृतिरेषामभक्तिः स्यान्नाज्ञानात् कारणासिद्धेः।। ९८

संसृतिः एषां अभक्तिः स्यात् न अज्ञानात् कारण-असिद्धेः ।।

त्रीण्येषां नेत्राणि शब्दलिङ्गाक्षभेदाद्रुद्रवत्।। ९९

त्रीणि एषां नेत्राणि शब्द-लिङ्ग-अक्ष भेदात्-रुद्रवत् ।।

आविस्तिरोभावाविकाराःस्युःक्रियाफलसंयोगात्।। १००

आविः तिरोभावाः विकाराः स्युः क्रियाफलसंयोगात्।। 

***

।। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।

।। इति महर्षि श्रीशाण्डिल्यकृत भक्तिदर्शनम् ।।

।। शिवार्पणमस्तु ।।

***





























 






Monday, 28 June 2021

कितने अभिन्न!

कविता : 28-06-2021

---------------©---------------

निजता

--

सत् और चित्, अस्तित्व और भान, 

परस्पर अभिन्न, कितने अविच्छिन्न! 

अस्तित्व यदि नहीं, तो भान कहाँ!

भान यदि नहीं, तो अस्तित्व क्या!

वैसे ही परस्पर जैसे, मैं-संसार!

मैं यदि नहीं, तो कहाँ संसार कोई, 

संसार यदि नहीं, तो मैं भी कहाँ!

फिर भी है जो, सनातन, चिरंतन,

आत्मा, जीव, ईश्वर, जड-चेतन,

जिसमें होता है, काल-स्थान,

अविनश्वर अस्तित्व, जो भान,

निजता की, अमिट पहचान!

***

 

Friday, 25 June 2021

श्री जगन्नाथ माहात्म्य

स्कन्द-पुराण से 

************

वैष्णवखण्ड-उत्कलखण्ड / पुरुषोत्तमक्षेत्र माहात्म्य

नारायणं नमस्कृत्यं नरं चैव नरोत्तमम्। 

देवीं सरस्वतीं व्यासः ततो जयमुदीरयेत् ।।

'भगवान् नारायण, नरश्रेष्ठ नर, देवी सरस्वती तथा महर्षि वेदव्यास को नमस्कार करके तत्पश्चात् भगवान् की विजय-कथा से परिपूर्ण इतिहास-कथादि का कीर्तन (पठन, वाचन, श्रवण) करे।'

मुनयः ऊचुः 

मुनि बोले -- भगवन्! आप सब शास्त्रों के तत्वज्ञ तथा सब तीर्थों के महत्व को जाननेवाले हैं। 

भगवन्! 

पुरुषोत्तम-क्षेत्र परम पावन है, जहाँ भगवान् लक्ष्मीपति विष्णु मानवलीला के अनुसार काष्ठमय विग्रह धारण करके विराजमान हैं, जो दर्शनमात्र से ही सबको मोक्ष देनेवाले और सब तीर्थों का फल प्रदान करनेवाले हैं, उनकी महिमा का हमसे विस्तारपूर्वक हमसे वर्णन कीजिए। 

जैमिनी ने कहा :

मुनियों!  यह अत्यन्त गूढ रहस्य है,  सुनो।  

यद्यपि ये भगवान् जगन्नाथ सर्वत्र व्यापक और सबको उत्पन्न करनेवाले हैं तथापि यह परम उत्तम पुरुषोत्तम-क्षेत्र इन महात्मा जगदीश्वर का साक्षात् स्वरूप है। वहाँ वे स्वयं ही शरीर धारण करके निवास करते हैं। इसीलिए उस क्षेत्र को भगवान् ने अपने नाम से प्रसिद्ध किया। वह क्षेत्र दस योजन के विस्तार में है। उसका प्रादुर्भाव तीर्थराज समुद्र के जल से हुआ है तथा वह सब ओर बालुका-राशि से व्याप्त है। उसके मध्यभाग में महान् नील-गिरि उस तीर्थ की शोभा बढ़ता है। पूर्वकाल में वराहरूप-धारी भगवान् ने इस पृथ्वी को समुद्र से निकालकर जब सब ओर से बराबर करके स्थापित किया और पर्वतों द्वारा सुस्थिर कर दिया, तब ब्रह्माजी ने पहले की भाँति समस्त चराचर जगत् की सृष्टि करके तीर्थों, सरिताओं, नदियों और क्षेत्रों को यथा-स्थान स्थापित किया। तत्पश्चात् सृष्टि के भार से पीड़ित होकर वे सोचने लगे। आध्यात्मिक, आधिदैविक और अधिभौतिक -- इन तीन प्रकार के तापों से पीड़ित होनेवाले संसार के जीव इनसे किस प्रकार मुक्त होंगे। इस प्रकार विचार करते हुए ब्रह्माजी के मन में यह भाव आया कि मैं मुक्ति के एकमात्र कारण परमेश्वर श्रीविष्णु का स्तवन करूँ। 

तब ब्रह्माजी बोले --

शंख,  चक्र और गदा धारण करनेवाले जगदाधार! आपको नमस्कार है। सम्पूर्ण विश्व की सृष्टि करनेवाला मैं ब्रह्मा आपके नाभिकमल से उत्पन्न हुआ हूँ। अतः जगन्मय! अपने यथार्थ स्वरूप को आप ही जानते हैं। जिनकी माया से महत्तत्व आदि सम्पूर्ण जगत् रचा गया है, और जिनके निःश्वास से प्रकट हुआ शब्दब्रह्म (वेद) ऋक्, साम और यजु -- इन तीन भेदों में अभिव्यक्त हुआ है, जिसका सहारा लेकर मैंने सम्पूर्ण भुवनों की सृष्टि की है, उन्हीं आप परमात्मा से भिन्न स्थूल-सूक्ष्म, ह्रस्व-दीर्घ आदि कोई भी वस्तु नहीं है। भगवन्!  तीनों गुणों के विभाग-पूर्वक भिन्न-भिन्न कार्यों के रूप में आप ही यह चराचर जगत् हैं - ठीक उसी तरह जैसे सुवर्ण ही कंकण,  कुण्डल आदि के रूपों में विभासित होता है। प्रभो!  आप ही सृष्टिकर्त्ता और सृज्य पदार्थ हैं तथा आप ही पोषक और पोष्य जगत् हैं। परमेश्वर! आप ही आधार, आधेय और उन दोनों को धारण करनेवाले हैं। मनुष्य आपकी ही प्रेरणा से कर्म करता है, और आप ही के द्वारा की हुई व्यवस्था से वह कर्मानुसार गति प्राप्त करता है। परमेश्वर!  आप ही इस जगत् की गति, भर्ता और साक्षी हैं। आप अखिल जीव-स्वरूप हैं। दयामय जगन्नाथ! मैं सदा आपकी शरण में हूँ,  आप मुझपर प्रसन्न होइये!

ब्रह्माजी के इस प्रकार स्तुति करने पर मेघ के समान श्याम,  शंख,  चक्र आदि चिह्नों से उपलक्षित भगवान् विष्णु गरुड़ पर आरुढ़ हो वहाँ प्रकट हुए। उनका मुखकमल पूर्णतः प्रकाशमान था। उन्होंने ब्रह्माजी से कहा :

"ब्रह्मन्!  तुम जिस कार्य के लिए मेरी स्तुति करते हो, वह सम्भव नहीं जान पड़ता। तथापि यदि इसके लिए तुम्हारा उद्योग है, तो जिस क्रम से यह सिद्ध होता है, वह तुम्हें बतला रहा हूँ। ब्रह्मन!  मैं तुम हो, और तुम मैं हूँ। सम्पूर्ण जगत् मुझसे व्याप्त (विष्णु-मय) है। जहाँ तुम्हारी रुचि है, वहाँ मेरी है । अतः तुम्हारी मनो-वांछा की सिद्धि का उपाय बतलाता हूँ -- समुद्र के उत्तर तट पर महानदी के दक्षिण भाग में जो प्रदेश है,  वह इस भूतल पर सब तीर्थों का फल देनेवाला है। वहाँ जो उत्तम बुद्धिवाले मनुष्य निवास करते हैं, वे अन्य जन्मों में किए हुए पुण्य का फल भोगते हैं। ब्रह्मन्!  समुद्र के किनारे जो नीलपर्वत सुशोभित हो रहा है,  वह पग-पग पर अत्यन्त श्रेष्ठ और परम पावन है। वह स्थान इस पृथ्वी पर गुप्त है। वहाँ से प्रकार के संगों से दूर रहनेवाला मैं देह धारण करके निवास करता हूँ और क्षर तथा अक्षर दोनों से ऊपर उठकर पुरुषोत्तम-स्वरूप में विद्यमान हूँ। मेरा वह पुरुषोत्तम-क्षेत्र सृष्टि और प्रलय से आक्रान्त नहीं होता । 

ब्रह्मन्!  चक्र आदि चिह्नों से युक्त मेरा जैसा स्वरूप यहाँ देखते हो, वैसा ही वहाँ जाकर भी देखोगे । नीलाचल के भीतर की भूमि में कल्पों तक रहनेवाले अक्षयवट की जड़ के समीप, पश्चिम दिशा में जो रौहिण नाम से विख्यात कुण्ड है, उसके किनारे निवास करते हुए मुझ पुरुषोत्तम को जो चर्म-चक्षुओं से देखते हैं, वे उसके जल से क्षीणपाप होकर मेरे सायुज्य को प्राप्त कर लेते हैं। 

महाभाग! 

वहाँ जाओ। उस तीर्थ में मेरा दर्शन करते समय तुम्हारे समक्ष पुरुषोत्तम-क्षेत्र की श्रेष्ठ महिमा स्वतः प्रकाश में आ जायगी। वह क्षेत्र श्रुतियों,  स्मृतियों, इतिहासों  और पुराणों में गुप्त है। 

मेरी माया से वह किसी को ज्ञात नहीं होता। मेरी ही कृपा से अब वह प्रकाश में आयगा और सबको प्रत्यक्ष उपलब्ध होगा। व्रत,  तीर्थ, यज्ञ और दान का जो पुण्य बताया गया है, वह सब यहाँ एक दिन के निवास से ही प्राप्त हो जाता है और एक निःश्वास भर निवास करने से अश्वमेध यज्ञ का फल मिलता है।"

ब्राह्मणों! इस प्रकार ब्रह्माजी को आदेश देकर भगवान् पुरुषोत्तम सबके देखते-देखते वहीं अन्तर्धान हो गए। 

***



Thursday, 24 June 2021

षण्मुख-स्कंद

The Six Faces of The Reality. 
---------------------©------------------------
 षण्मुख or षडानन, स्कन्द, 
- The Six-faced God Skanda is the Unique Reality Who is also Rudra and the rest of the matrix of आधिदैविक / the Divine Sphere.
(we may refer to श्रीदेवी अथर्वशीर्ष  which deals with this matrix of the letters or this वर्ण-मातृका ) 
This finds place in :
शिवाथर्वशीर्षम्
Shiva Atharva SheerSham in detail :
यो वै रुद्रः स भगवान् यश्च स्कन्दस्तस्मै वै नमो नमः।। ३
What are the six faces of This Skanda? 
Presently we shall try to see. 
1. Cognitive,
2. Descriptive,
3. Symbolic,
4. Figurative, 
5. Mystic / Esoteric / Mythical / Cryptic, 
6. Relative.
The Cognitive face / aspect is the Realization of the Reality where :
The distinction between the observer and the observed ceases to exist. 
The same is called extinction of (the assumed ego or the ignorance of the Reality). 
"darshana" is The single word in Sanskrit to denote this face / aspect of the Unique Reality.
(This reminds of :
"The observer is the observed"
There is yet another dictum / aphorism :
दृग्दृश्यभेदात्किमयं द्विधात्मा 
स्वात्मैकतायां हि धियां न भेदाः।। ३५
-- सद्दर्शनम् - श्री रमण महर्षि 
Who-so-ever might have said that, presently let us not drift away from the topic.)
The second face / aspect of the God Skanda is Descriptive that has been narrated through the texts such as Veda, Purana and Itihaasa :
-The Ramayana and The Mahabharata.
The third face / aspect of the God Skanda is Symbolic, that is depicted in Tantra-Shastra,
Where a triangle 🔺 has been placed above an inverted triangle,  thus forming the symbolic form of the God Skanda.
One can see a symbol similar to this, into the icon / insignia of Sri Aurobindo Ashram.
I think the one of the Jew is also similar which is quite conspicuous as an emblem on the flag of Israel.
The History of the exit of the Prophet Moses from Egypt suggests something deeper about the same. 
(I have tried to decipher all these things in my earlier posts in this very blog in much detail.
How Israel is related to Al-Isra, and how Isra is Ishwar or Lord Shiva)
The Fourth face / aspect of the God Skanda is figurative that is the foundation-stone of all the "Religions" and various cults born of them.
As such, we should not get confused and misled into believing that the "Religion" and "Dharma" is one and the same.
To me,
Religion is Reality relegated to custom and rituals.
A cult on the other hand is only further division of 'a' religion.
As soon as a religion comes into existence, as we see and often say "founded by", the division begins.
The verb-root, the word-root "खिल्" in Sanskrit is used to denote breaking-up or split. This again is also indicative of play or sport.
The word 'अखिल' is the antonym of "खिल्" and is indicative of "total", "un-split" or undivided. 
The Arabic(?) word "ख़िलाफ", "खिलाफ़त" may be a cognate / सज्ञात / सजाति / derivative of this word "खिल्" .
Philologist and linguists might tell how far my conjecture is correct.
So a cult is formed owing to, and following the religion and the local customs and ethos affect the same greatly. 
I don't want to go in detail, but if interested, one can go through my old posts, as I have already written there to my heart's content.
The same thing happened to Vaidika Dharma or the Sanatana Vaidika Dharma also, and though most of the cults not only in India but all over the globe follow the Sanatana Dharma, they have wandered far away from the same to such an extent beyond recognition.
This is how the Esoteric, Mystic, Occult and the  Mythical practices evolved in time.
Let us see :
'Esoteric' is cognate सज्ञात / सजात  of the Sanskrit word :
अव सतो ऋष्. 
'Mystic' is cognate of मिष् ति कः .
'Occult' is cognate of अव कुलतः .
'Mythical' is cognate of  मिथिकलः / मिथकलः .
The only logic is :
The Sanskrit words and verb-roots connote to the exact meaning / sense of the word also.
The sixth and the last is Relative, that is the apparently accepted way of life and life-style that keeps changing from time to time, place to place and circumstances.

***








Wednesday, 23 June 2021

Thought and Consciousness

Conscious Awareness.

-------------------©------------------

The evolution of human implied the evolution of the faculty of mind in man. The animal and the biological evolution was a movement at the physical level and because of freedom to move about gave the animals the faculty of attention that was not available to the plant kingdom.

However, this attention helped the animals in finding the food, shelter and self-defense, and at the same time of a short-span because of the constantly changing surroundings.

In the case of man, he discovered the language of thought which further developed to a great extent because of the memory and associating the experience and objects with these spoken words, expressive of his experiences. 

Again there was the experience in the form of feeling, while the reaction to it in the form of emotion. The feeling and emotion together were his sentiments, while the physical experience is in the form of pleasure, pain, disturbance and comfort was something really not of the mind, but mixed up with the sentiments.

The development of spoken language enabled him in thinking in terms of imagination and he could distinguish between the assumed past and the imagined future.

This way he was trapped into the past based upon his memory and the anticipated, future in his imagination.

Language arranged this past and future in terms of time projected by his mind.

(शिव-अथर्वशीर्ष points out to this in the following words:

अक्षरात्संजायते कालो कालाद् व्यापकः उच्यते। 

That is, how Time-Space, are though experienced, assume no reality whatsoever.) 

Besides the feelings, emotions (sentiments) he could now also relate in 'time' the events, that seemed to occur in time.

This whole process was but natural evolution of mind in man.

Language was a turning point. 

The parallels in Sanskrit words that describe the same process is in terms of :

चिन्तनं and मननं .

Thus the 'चिन्तनं' is the action of the senses when drawn towards the objects, while the 'मननं' is the reflection upon the feelings or experiences that takes place in the mind. 

With the help of the thought and the language, one had kind of the way of reflecting upon his feeling and experience.

So begins the thinking. 

Thinking could take place in the following three modes :

The Voluntary, 

The Involuntary, and

The Attentive.

So when you have to solve a mathematical problem, your thinking follows the way of the Voluntary. The same thing happens when we converse or discuss, even debate.

But when you are all alone, and nothing to do,  the thoughts stored in memory keep on coming into and fading away from continuously in your consciousness. If you are interested in any way, -say because of hope or fear, they simply haunt you and you are caught in their grip. Then you say :

"Oh! I'm utterly confused, don't know how to put them to rest!"

If you are really tired and sleepy, the nature helps you and you are rid of them. Otherwise you have to engage yourself in some apparently meaning-ful or not so meaning-ful an activity available to you or of your choice.

If you are really very attentive to this whole thing, you can also see that there is this thinking mode of mind, and in the background there is another thought lurking behind, not really a thought but an understanding and the sense of just being, which thought translates into the words : 

"I AM".

If you can detect that this sense prevails over and in all thinking, you at once transcend the  thought and realize what is attention indeed.

Having discovered what exactly is "attention" you could then think attentively and the thought, or the thinking mode of the mind remains in abeyance. This is what we can call the sub-conscious mind.

The word 'निदिध्यासनं' in Sanskrit points out to this state of mind. The same is called "अवधानं", in what Sri Shankaracharya refers to in His lyrical work:

"Bhaj Govindam... "

"कुरु अवधानं महदवधानं...."

In contrast,  there is also a Sanskrit word :

"अनवधानं",

Which is equivalent of 'in-attention' synonymous with 'absentmindedly'.

During waking state, one may be either attentive in-attentive, or just absentmindedly. 

During deep dreamless sleep however, one is quite aware of oneself, though he is really the individual and not apart of his world, he is also conscious of just being and enjoying that bliss as well.

This is the gift of the nature irrespective of who--so-ever or what-so-ever you in you worldly state. 

Then what is "meditation"?

Is meditation an activity a 'karma', or "attention" only?

In comparison, attention is never an activity, but a state in-herent to the mind, which is somehow in oblivion and is not given attention to.

When the attention from the outward objects is withdrawn, and is brought upon the core sense of "I AM", ध्यानं / meditation is spontaneous and natural, where no effort is needed, and even an obstruction to this natural way of being. 

***


Monday, 21 June 2021

एक दाँव!

पाँचवाँ स्तम्भ

---------©--------

इसी 12 जून 2021 को 'अहंकार' शीर्षक से एक पोस्ट अंग्रेजी और हिंदी में लिखा था। एक पाठक से, जो कि केवल हिंदी ही अधिक अच्छी तरह जानते हैं, हिंदी में इस पोस्ट का कथ्य कभी कहा था, जिसके अनुसार अहंकार रूपी भवन की नींव जिन चार स्तम्भों पर खड़ी होती है, उन्हें क्रमशः :

कर्तृत्व, भोक्तृत्व, ज्ञातृत्व और स्वामित्व

का नाम दिया जा सकता है। 

अभी दो मिनट पहले जब वे अपने भतीजे को यह जानकारी दे रहे थे तो उन्हें 'भोक्तृत्व' याद नहीं आया। तो उन्होंने फ़ोन कर पूछा ।

मैंने उनसे कहा यह जानकारी अधूरी है। 

वे बोले 'क्यों?'

मैंने कहा :

"कुश्ती सिखानेवाला गुरु भी वक्त बेवक्त के लिए एक दाँव चेले से छिपाकर रखता है।

वे बोले :

"कब बताएँगे?"

मैंने कहा :

"आप खुद पता लगा लीजिए, अगर पता नहीं लगा पाए, तो ज़रूर पूछ लीजिए।"

और यह कहकर मैंने फ़ोन काट दिया।

***

Saturday, 19 June 2021

Truth Unraveled.

The Mediate, 

The Immediate, 

and 

The Inter-mediate.

--

There is a text of 

Sri Shankaracharya, 

with the title :

Aparokshanubhuti.

The Sanskrit word 

"Aparokshanubhuti" is a word synonymous with the English equivalent 

"Direct Perception".

"Perception" implies consciousness. 

Where there is an object, perceived in a subject, that is consciousness.

This trinity is always there whenever there is consciousness. 

Conversely,

Existence of consciousness implies, there exists such a trinity.

The object is,  what is perceived.

The subject is, where the perception takes place.

The awareness of the object within the perception of the subject is what is meant by consciousness.

The subject is conscious of the object. 

We just don't know for sure if the object exists independently of the subject.

However we do know beyond doubt that the subject and the consciousness do exist without  and independently of the object.

Could we perhaps ask :

Is the subject and the consciousness one and the same, unique and identical ?

Could the subject be other than the consciousness?

Could the consciousness be other than the subject?

Then exactly who or what is the person?

Is the person one, who is conscious of the  consciousness and oneself as well, and at the same time?

 Consciousness has two aspects :

One is knowledge,

Another is Wisdom.

Knowledge could be stored in a proper format that is what is called the memory. 

A computer too has a memory in terms of KB, MB, GB, TB.

Still it is confined in certain formats.

A computer could be taught to work on itself through its memory and a certain algorithm provided to it for the same.

Maybe, this could be something what they call the AI. 

Is all this mechanisation or a fraction of this could be called Wisdom?

We would perhaps agree that the computer is after all a machine only and an insentient one as well.

So,  what makes a system a conscious or an object without consciousness?

A living Organism on the other hand is given with sentience.

Another pertinent aspect of a living organism is the progeny. 

A machine or a computer, a robot or animated machine may he possibly do create its own replica. 

But do they possess sentience?

But do they possess the consciousness? 

Again, What about a living organism?

Does it possess the consciousness? 

Or, is it possessed by the consciousness? 

Exactly Who is the possessed,

and Who is the possessor?

We could conclude that consciousness (the subjective reality) is an abstraction while the objective reality is a fact.

Whatever be the truth, the consciousness is never a material object any.

Could we see What is Wisdom? 

Isn't the Wisdom the direct perception only?

Isn't the Wisdom something very alive and at the same time beyond the reach of thought, the algorithm?

Wisdom is the source and end of thought but is beyond thought as well.

Wisdom could not he made into an object or an objective. 

Wisdom is not confined within the periphery of the consciousness as well.

Wisdom is a Sovereign movement in its own way. 

Though the material existence and the mind (consciousness) are known in this Wisdom,  thus knowing is different than :

The knowledge Mediate,  that is about the objects perceived in consciousness, and

The knowledge Intermediate, that is in the form of thought, intellect, memory, the information acquired about the world, people and events, and the phenomenal.

Other than the above two, there is perception of the very ground where consciousness keeps repeatedly arising and submerging.

This ground is the Wisdom steady,  unwavering, which is the Perception Immediate. 

This Im-mediate awakening of Reality is the true Intelligence.

The same is what is pointed out by the word :

Aparokshanubhuti. 

अपरोक्षानुभूति 

***